کشف سکونتگاه ۴ هزارساله در تخت جمشید
باستان شناسان در برزن جنوبي واقع در جنوب تخت جمشيد در جستجوي سفال دوره کوروش و کمبوجيه بودند، موفق شدند سابقه استقرار و سکونت را از هزاره دوم پيش از ميلاد در نزديکي این بناي هخامنشي کشف کنند.
به گفته کاميار عبدي، باستان شناس ايراني مقيم آمريکا و سرپرست هيات کاوش در این منطقه، يکي از سفال هاي شاخص دوره ايلامي تا پارسي که در مرودشت و محدوده تخت جمشيد کشف شده سفال مشهور دوره تيموران است که "واندربرگ" آن را شناسايي و نام گذاري کرده است. به اعتقاد باستان شناسان، فرهنگ توليد اين سفال از اواسط هزاره دوم پيش از ميلاد آغاز و تا ۹۰۰ يا ۸۰۰ پيش از ميلاد ادامه داشته است. اما پس از اين دوره توليد سفال تيموران به يک باره متوقف مي شود و تا دوران هخامنشي ديگر اثري از آن ديده نمي شود .
طبق متون تاريخ شهری بزرگ به نام متزیش در نزديکي تخت جمشيد وجود داشته است که امروز اثری از آن دیده نمی شود .
در اين شهر بزرگ روزگاري ايلامي ها و احتمالا هخامنشيان زندگي مي کردند. اين که متزيش چه سرنوشتي داشته است و پس از ايلامي ها چه اتفاقي براي آن افتاده است معلوم نيست. اما متزيش بايد جايي در نزديکي تخت جمشيد بوده باشد و مي توان حدس زد که محوطه هايي چون برزن جنوبي، محوطه فيروزي يا محوطه هاي بخش غربي تخت جمشيد بوده باشد .
همچنین شناسايي هزاران گور هخامنشي و ساساني در کوه رحمت نیز حاکی از اهمیت فراوان نواحی اطراف پارسه و پاسارگاد است. بررسي هاي باستان شناسي در حاشيه تخت جمشيد ، شهر پارس و شهر ساساني استخر در دامنه و ارتفاعات کوه رحمت، از وجود ۵ نوع تدفين و هزاران گور فراهخامنشي تا ساساني در اين محوطه خبر داد .
دره بلاغي در ۹۵ كيلومتري شمال شيراز ، منطقه اي طبيعي است كه اگر معدني در آنجا وجود داشته باشد ممكن است به سئوالات موجود در رابطه با چگونگي ساخت تخت جمشيد و پاسارگاد پاسخ دهد. همچنين مسير زيارتي كاروان هاي دوره اسلامي نيز در اين دره بوده و شاهد اين ادعا كاروانسراي مظفري در كنار آرامگاه كوروش است. آرامگاه كوروش در دوره اتابكي به مسجد تبديل شد و همراه با باغهاي اطرافش مجموعه اي را تشكيل داد كه منزل خوانده مي شد و منزل بعدي كاروانها در تنگه بلاغي بوده است. اين منزلها مسير راه را در دوره هخامنشي و اسلامي مشخص مي كند.
پاسارگاد پنجمين محوطه جهاني ايران است كه طي آخرين جلسه يونسكو تير ماه سال ۱۳۸۵ كه در چين برگزار شد به علت دارا بودن شاخصهاي فراوان در فهرست جهاني يونسكو با صد در صد آرا به ثبت رسيد .
دوحوضچه آب نوشیدنی در با انجام بررسي هاي ژئوفيزيک در سايت ساساني تنگه بلاغي، دو حوضچه توليد نوعي نوشيدني آشکار شد. پيش از اين حفاري هاي باستان شناسي در بخش جنوبي محوطه 64 منجر به کشف حوضچه اي شده بود که در آن نوعي نوشيدني توليد مي کردند. قدمت اين حوضچه به دوره ساساني باز مي گردد.
علي اسدي، سرپرست ايراني هيأت ايران و لهستان، می گوید بررسي هاي ژئوفيزيک در محوطه اي به ابعاد 2 هکتار نشان داد محوطه 64 به دو بخش شمالي(فضاهای مسکونی) و جنوبي(فضاهای صنعتی) تقسيم شده و سه مجموعه ساختماني در بخش شمالي و يک حوضچه توليد نوعي نوشيدني در بخش جنوبي کشف شده است .
وي در ادامه گفت: « نقشه هاي ژئوفيزيک نشان مي دهد که حوضچه هاي مدفون در خاک به نخستين حوضچه اي که از اين مجموعه از زير خاک بيرون آمد شباهت دارد و احتمالا آن ها نيز به مانند حوضچه پيشين داراي يک سطح شيب دار که به يک خمره بزرگ سفال منتهي مي شود هستند.»